Hereketa Şêx Ubeydullahê Nehrî: 1880

KSN/ 25/6 2005- Malbata Şemdînan digihê sûlala Mîr Ebas. Şêx Şemsedîn Îmareteke binavê Îmareta Şemdînan avakiribû. Paşê jî ji wan re hate gotin Şemdînan î. Ji ber hinek sedeman malbata Şemdînan ji hev belav bûn û Îmareta wan ket bin desthiladarîya Axa yên heremê. Mezinê malbata Şemdînan Şêx Ebdulezîz li navça Akrê dima. Akre dikeve başûrê Kurdistanê. Kurê wî  Şêx Ebûbekir şûnda zivirî hat Şemdînan warê bav û kalên xwe û li dor û berên Şemdînan li gundê Astûna bi cîh bû û hetanî dema Hecîc li gundê Astûna jîya. Di wê demê de Şêx Heyder mezinê malabata Şemdînan bû. Paşê Şêx Heyder û mirîdên xwe koçkirin çûn herema Hamrîyê û mezinayî ji Mela Salih re hîşt.

Binavê Seyîd Ebdulah û Ehmed du kurên Mela Salih hebûn. Şêx Ebdullah di terîqeta Neqşîbendî ya Mewlana Xalid da bû û ji Terîqetê derket û koçkir   çû li  gundê Nehrê bi cî bû. Ev Malbat di hêla Dînî û civakî de xwedî roleka mezin bu, feqet piştî Şêx Ebdullah di dema Şêx Ubeydullahê Nehrî de rola wan  di hêla Sîyasî de jî gelekî berfireh bû û di nava miletê Kurd de gihîşt xala herî bilind.

Şêx Ubeydullahê Nehrî Mirovekî hişyar, zana û bîrwerekî Kurd bû. Bi qasî Oldar bû ewqasî jî sîyasetmedar, ronekbîr û kurdperwerekî herî baş bû.  Bi agirê Dîn û Ntewa wî dilê wî dikelijî. Agirê azadîyê yê  ku mala Bederxanan pêxistibû, li ba wî hê netemirîbû û her roj diçû çirûskên agirê azadîyê li ba wî gurtir dibû. Gelê Kurd di bin zilm û zordarîye dewleta Osmanîyan de perîşan û bê çare mabû. Û ev bûyerana jî, binavê Îslam ê û ji alîyê kesên Oldar ve dihat kirin. Bê guman vê yekê hê bêtir bîrînên Şêx Ubeydullahê Nehrî vedikir.

Piştî şikestina hereketa Mîr Bedîrxan, bi demeke kurt di navbera dewleta Osmanî û dewleta Rûs de şer dest pêkir. Dewleta Osmanî xwest bi navê dînê Îslam ê û bi karanîna motîfa, ku Musliman birayên hev in, careka din Kurdan di şerê Rûs de bi kar bînî û  ji bona wî sedemî peywendî bi mala Bedirxan û hinek mezinên eşîrên Kurdan re danîni. Û bi wî awayî gelek leşker ju Kurdan komkir û şand herba Rûs. Dema miletê Kurd ji bona serxwebûnê serî li dijî Osmanîyan hildida, di hat gotin  ku  Kurd li dijî Xîlafetê derketine, vêca bi navê Ola pîroz hin Kom kujîyên nedîtî li dijî gelê Kurd bi kar dianîn.

Şêx Ubeydullah baş bi listikên Osmanîyan dizanî û tim ji alîgirên xwe re digot; Hedîseka Pêxember S.X.L. heye dibêje; "En ku li himberî zilmê bê deng bimîne ew şeytanê lal in" ji bona ku ew bixwe jî di bin  hukmê vê hedîsê de nemîne,  bi hemî hêza xwe kar dikir.

sala 1878an de, dawî li herba Osmanî û Rûs hat. Di herema Şemdînan de carekî din dibin seroktîya Şêx Ubeydullahê Nherî de  çirûskên agirê rizgarîyê bilind bû. Di sala 1880an de Şêx Ubeydullah hemî amedekarîyê xwe kiribû û serî li dijî Osmanîyan rakir. Pîştî minaqeşe kirina dûr û dirêj, Şêx xwest ewil hûcûmê dewleta Îranê bike, ji ber ku dewleta Îranê ji dewleta Osmanî bêhêwztir bû û bihêsanî Kurdistana îranê dehate rizgarkirin. Paşê jî wê bi hêzeka xwurtir bi ser Osmanîyan de bigirtana, lê rewşa dewleta Osmanî gelek ji rewşa Îranê baştir nebû. Ji ber ku dewleta Înglîz, Rûs û hin dewletên rojava ew bêhêz kiribûn û ji alîyê din, navbera dewleta Osmanî û Îranê tenebû. Dewleta  Îngilîz bandorka mezin   li Osmanîyan dikir û heta wusa lê htubû, ku gelek caran guherînên di nava Ordîya Osmanîyan bi destê Îngîlîzan di hate kirin. Dema Şêx Ubeydullah êrişê ser Îranê kir, dewleta Osmanî êrişa Şêx Ubeydulah ji bona berjewendîyê xwe hesab dikir.

Şêx Ubeydullah  li herema xwe, bi yek îşaretek piçûk hemî daxwazên xwe bi cih dianî. Dema Şêx ji bona êrişê bi rê ket, leşkerên Kurd wekî birûsk êrişê ser Urmîyê kir, li wêderê ji herema Svûcbûlak ê derbas bû û herema Mukrîyan bi hêsanî rizgar kir. ji xwe rûniştevanên wê heremê Kurdin sunî bûn, zêde wxîn nehate rijandin. Feqat rûniştevanên herema Mûraxan şîî bûn û bi sebebê dijminaya kevin ya li himberî sunîyan,  li berwxedan û gelekî ji wan hate kuştin. Paşê leşkerê Kurd berê xwe dan Text û payê Îranê û bacarê Tibrîzê û tehdît kirin. Îranê hemî hêza xwe kiribûn wê heremê û ji dewleta Rûsya yê alîkarî xwestbû û ji alîyê din jî ji dewleta Osmanî alikarî dixwest ku li ba îranê cihê xwe bigire. Ji ber ku herekata Şêx Ubeydullah ji bona herdû dewletan dihat eynî menayê.

Wê demê dewleta Rûs ji dewleta Osmanî xwest, ku hêzeka leşker bişîne ser Şêx Ubeydullah û nehêle li dijî Îranê şer bike. Wê çaxê dewleta Îngîlîz li dijî Îranê di xebitî, ji ber ku Îranê bi dijiminê Îngîlîz Rûsya yê re hevkarî dikir. Dewleta Îranê ji dewleta Osmanî bêhêztir  bû, ji bona wê sedemî  Şêx Ubeydullah xwest berê ji Îranê dest pê bike û bihêzêk xurtir bizivîre û êrişê Osmanîyan bike. Lê dewleta Osmanî wusa ne difikirî, dema çirûskên rizgarîyê serkeftinin mezin di Îranê de bi dest xistin û berê xwe dan Roma reş,  dewleta Osmanî, ji hêlek di bin  zextên beyanîyan da mabû û ji hêlek din  jî  Osmanîyan bi xwe hasîyan ku wê hereketa Şêx Ubeydullah zirarek mezin bi de wan. Bi vî awayî Osmanîyan  ordîya Erziromê hinartin ser Şêx Ubeydullah û sînorê Kurdistana Tirkîyê û Îranê girtin, bi wî awayî leşkerên Şêx Ubeydullah bû du perçe û êdî Şêx ne dikarîbû xwe bigihîne eskerên xwe  yên li tirkîyê  mabûn . bi vî awayî hereketa Şêx Ubeydullah di navbera sê dewleta de hatîbû pêçan û bi hevkarîya dewletên Osmanî, Rûs û Îranê, Osmanîyan Şêx Ubeydullah dil kirtin û anîn Îstenbolê.

Piştî demeke kurt Şêx Ubeydullah bi  dizî ji Îstanbolê revîya û hate Kurdistanê. Careka din ji bona serhildanê dest bi kar dike , lê dewleta Osmanî bi hinartina hin hêzên din, Şêx Ubeydullah bi zorê nefyê Erebîya Siûdî dike û hetanî wefat dike li bajarê  Medînê  dijî.

Çevkanî:  M.E. Zekî Kurdistan Tarîhî

Amedekar: Dilbirîn