KSN/ 23/8 2005-  Her tişt ji bo we serbest, lê bi şertê ku dev ji heş û aqilê xwe yê ku lê dikole û pirsan dike bernedin…Bêgûman aqil pîvaneke ku rastiya gelek tiştan bi me dide diyarkirin e; lê ne hertişt e. Tenê dikare tê bigihêje û rê pêş bike ji bo rastiya tiştan. Herwekî ku termometre, me bi dereceya germa û sermê dihesîne; lê bandora xwe ya li ser germa û sermê tuneye. Lê em bi saya ew dereceyên ku ji termometreyê fêr dibin dikarin hinek tedbîran wergirin û pêşî li hinek tiştên ku dê ji ber sermê yan germê bêne serê me bigirin.

Em dê ji xwe, der û dora xwe, dinya xwe û kaînata ku dinya me di nav de ye dest bi derfeta înkarkirina Xwedê bikin…

Gelo derfetek wisa heye?

Gelo mirov dikare fikra Înkarkirina Xwedê bi bingeh û delîl bike?

Gelo mirov dikare tinebûnê Îsbat bike?

Gelo mirov dikare li devereke ku her tim rohnî be îsbata şevê û tariyê bike?

Bersîva hemû pirsan yek e, ya hemû erê ne yan jî na.

Vê gavê min ew çend rêzên ku xwestibû pê doza înkarê îspat bikim jê birine, ne ku ji ber tiştekî, bi min wisa hat mîna ku ez tinazên xwe bi heş û aqil bikin û pê re leyîstikên zaroka bileyîzim.

Lê heke em li vê derê çend gûmanên- ku heşê gelek kesan xwe pê teselî dike- binivîsînin dibe ku fêdedar be:

1. Sebebên di alemê de li hev civiyane û bi vî awayî eşya  û ruhber hatine afirandin. Sebeban ev rêkûpêkiya ku heye afirandine û tiştek ji tiştekî dinê re bûye pêlik û sedem.(?)

2. Em, dinya me û her tişt jiberxwe ve çêbûne, hema wisa li hevûdû rast hatine û ketine ev şeklê hanê ku em û eşya tê de ne. (?)

3. Tebîet, xwezayê ev rêkûpêkiya hanê afirandiye. (?)

4. Xwedê ev kaînat û hemû tiştên di hindirê wê de afirandiye. (?)

Mîna ku Seydayê Bedîuzzeman dibêje; heke hate îspatkirin ku hersê rêyên pêşiyê bêderfet in û îmkan ji wan re tineye, tenê rêya çara dimîne û jê pêvtir jî tu rê û  îhtimal tune ne.

1.  Ji gelek nakokiyên vê fikra hanê ez li vê derê dixwazim çend heba bibêjim:

Dermanekî xwedîgiyan û  bi pîvanên gelekî bihîstiyar, ji hin madeyên taybet, ji her yekî çend miligramên diyar pêwîst e.

Em biçin dermanxaneyek ku ew madeyên hanê di şûşeyên taytet de li refikên xwe de bicîhkirî ne. Li hêlekê jî ji wî dermanên xwedîgiyan ku em divên bi dehan şûşe bi heman pîvanên pêwîst hene û em dipirsin gelo çawa çêdibe ku bi heman pîvanan ev dermanên pêwîst hatine amadekirin? Ji bo bersîvdayînê yek rabe û bêje; ba û bahozek rabû, hemû ev qutîk û şûşeyên hanê têkil hev kirin, dûvre qapaxên geleka jê ji wan vebû û bi qansî ku van dermanên hanê yên taybet diviya ji wan bi ser hev de rijiyan û dûvte ew dermanên rijiyayî ketin şûşeyek vala û qapaxek li wan rast hat û bi hêza ba û bahozê hemû şûşeyên vî dermanê hanê li quncikeke taybet rêz bûn  û ba û bahoz jî rawestiya û çû.

Gelo kerek sed carî kertir bibe û dûvre jê bê xwestin ku ji bersiveke weha bawer bike, gelo dê nebêje ”haşa ji kerîtiya min ku ez baweriya xwe bi bersiveke weha bînim!”.

Her gul û kulîlkek, dar û deviyek, ruhber û mirovek ji dermanekî wisa bêtir bi bihîstiyarî hatiye afirandin û bedena wan li ser hatiye avakirin.

Li vê derê divê ku em bipirsin; gelo kê bi van pîvanên ku divê wisa be pîvaye û li gorî pêdiviyan madeyên pêwîst bo wan bedenên giyanber û ne giyanber amade kiriye?

Gelo sedemên ji hebûna xwe bêhayî wisa kirine?

Sebebên jiyanê yên berbiçav û bihgehîn, ax, hewa, av, rohnî û germa ye; lê ji van sebebên hanê di yekê de jî delîl û elametên hişmendiyê tune ne û nizanin ku çi dikin.

Digel ku tîrijên ronahî û germê ji rojên tên, roj nizane ku di çi xizmetê de ye û encama karê wê çiye. 

Sedemên bingehînên dinê jî wisa ne.

Naxwe ev doza ku em bibêjin her tişt bi sebeban ve girêdayî ye û encama wan e, dozeke pûç î vala ye.

Dozeke pûç î vala ye; ji ber ku têkiliya her tiştî bi her tiştî ve heye.

Ji bo zerreyek ku barê pêdiviya çav hildigire û di dema diyar de digihîne alîkarî û hêviya wê, du îhtimal derdikevin ber me; yan em ê bibêjin qabiliyeta dîtineke wisa bi wê zerreya hanê re heye ku her der û devera kaînatê bi carekê dibîne û hemû têkiliyên berçavan û yên nediyar dizane û li gorî wan têkiliyan tev digere.

Ji ber wê yekê dikare tiştê ji çav re pêwîst di dema xwe de digihîne hêviya çav.

Heke hêj para mirov  di heş de mabe, mirov nikare ji îhtimaleke weha xurafe re bibêje rast e. Naxwe rêyek li ber me dimîne û em mecbûr dimînin ku wê qebûl bikin.

Ew rê jî; ku ew zerreya hanê belê zerreyek ji rêzê ye; lê belê eskereke di fermana Xwedayê xwe de ye û ji bo çi karî ferman lê hatibe kirin tenê wî karî tîne cîh.

Ew zerre di hengama karê xwe de mezherî zanista Xwedayê bêkêmasî dibe, mîna çirûska ku ji rojê biçirûse reng û gûnekî gelekî balkêş digre. Digel ku dilopa avê bi saya tîrijên rojê diçirûse; lê di zatê wê zerreyê de, ti qabiliyeteke xwe bi xwe çirûsandinê tuneye û hemû xeml û hebûna wê bi saya  roja esmana ye.

2. Em, dinya me û her tişt jiberxwe ve çêbûne, hema wisa li hevûdû rast hatine û ev şeklê hanê ku em û eşya tê de ne girtine?

Naxwe gelo her tişt jiberxwe de çêbûye û lihevrasthatinek e?

Lihevrasthatin di tiştekî duduyan de be, yan ji hezaran xalan di çend xalan de be, mirov dikare bêje belê ev lihevrasthatinek e; na heke ev lihevrasthatin û ligorhevbûna hanê ne dudu û sisê lê bi sedan û hezaran û heta bêjimar be, wê gavê ew ji lihevhatinekê bêtir dibe lihevanînek, ji avabûnekê bêtir dibe avakirinek…

Em bala xwe bidin bedena mirov û endamên di bedena wî de hene.

Gelo kîja endamê di bedena mirov de heye, -yên hundirîn jî tê de- zêde ye û bi kêrî tiştekî nayê?

Vê gavê bi dehan endamên bedenê digel karên ku dikin bînin ber çavê xwe û careke dinê lêbinerin.

Gelo hemû endamên û bihîstiyariyên ku pêdiviya mirov bi wan hebû jiberxweve çêbûne? Yan li hev rast hatine?

Gelo kesekî heşmend dikare vê yekê qebûl bike?

Gelo heş dikare li hember vê birêkûpêkiyê bêdeng bimîne?

Û li hember bi hezaran hîkmetên di bedeneke piçûk de bi destê hevûdû girtine û rêzikên nameya danaskirina xwediyê xwe bi awayekî herî balkêş û eşkere nivîsandine bêdeng û bêhayî bimîne û nexwaze ku wateya vê nameya manedar nexwîne?

Bînin bîra xwe ku em, dinya û kaînat bi lihevhatin û tesadufek wisa çêbûne ku kesên herî zîrek nikarin bi temamî di têkilî û rêkûpêkiya di navbera eşya de bigihên û wê ji hevûdû derxînin! Gelo çava ev lihevhatin û tesaduf dikare tiştên weha birêkûpêk encam bide?

Bedeninî me yî wisa encam dane ku ji hêla pêdiviyan kêmasî tê de tuneye.

Dinyayek wisa encam daye ku hesabê her tiştî û hemû rêwiyên tê de hatiye kirin, li gorî zikê herkesî xwarina wan, li gorî bedena her kesî kuncîlê wan û li gorî qamet û qabiliyeta herkesî sîleh û çekên wan hatine dayîn.

Ma em çawa dikarin vê rêkûpêkiya hanê ji lihevhatin û tesadufê hêvî bikin?

Mîna ku Qurana Pîroz gelekê cara balê dikişîne ser, heke mirov parîkî li ser afirandina xwe û ew serdemên afirandina xwe bifikire, dê bi hêsanî tê bigihêje, ku bi çi baldarî û miqatebûnê, bi çi zanebûn û bi çi hunerî, rê li ber afirandina mirov hatiye hêsankirin ku bikaribe qalibê xwe yê mirovbûnê bibîne,

Hun, li kîja hêla bedena xwe, dinya xwe û kaînata ku di nav de ne dinihêrin binerin, dê bi rêkûpêkiyeke bêhempa re rûbirû bimînin. Bi taybetî ew bisestembûn û birêkûpêkî her ku ji îradeya afirandiyan dûr dikeve bêtir xuya dibe.

Bajarên ku mirov ava dikin û nanikên ku ji hêla mêşên hingivîn ve têne sazkirin bînin ber çavên xwe, dê  bajarê mêşên hingivîn çiqasa ji yê ku mirovan ava kiriye têkûztir xuya bike.

Herwisa nanikê hingîvîn yê ku ji hêla mêşên hingivîn ve hatiye amadekirin û hindurê hinarekê bînin ber çavê xwe, ku hebikên hinarê bi serkeftine çiqas bêhempa tê de rêz bûne û mirov li sîstema xwe heyran dihêlin. Lê ya rast tu heşmendiyeke dara hinarê an axa ku rehên wê tê de ne û tîrijên ku germê didinê tuneye.

Dîsa parseda/prosenta ew gazên li ezmana û atmosfera dinya pêk tînin bînin ber çavên xwe, parseda yekê ji wan biguhere dê jiyana ruhberan/ giyanberan serobin bibe û dê nikaribin jiyana xwe berdewam bikin.

Têkiliyên di navbera Stêrk û galaksiyan de jî,  herwisa bi rêkûpêkiyeke bêmînak li ser piya dimînin û tev dilivin.

Têkiliya her tiştî bi her tiştî ve heye.

Ya hucreyek bedenê bi endamên bedenê ya endaman bi temamê bedenê û ya mirovekî bi hemû mirov û hemû şert û mercên ku jiyanê li ser piya dihêlin ve heye.

Ji bo dinya bikaribe li ser vê sîstemê bimîne, divê têkiliya xwe ya di rêka xwe ya derûdora rojê de biparêze, ji bo wê divê roj jî di nav galaksiya xwe ya stêrkan de di rêka xwe ya rast de seyrana xwe bike û her wisa her ku diçe xelekek bi ser xelekekê vedibe û wisa dike, ku li tu devera heyî valahiyek bêrêkûpêk namîne, ku jiberxwebûn û lihevrasthatin bikaribe destê xwe têxînê û bibêje binere ev teşqelexaneya hanê jî hunera min e.

Naxwe bi delîlên bêjimar ku ji rêkûpêkî û sîstbûyîna afirandiya em tê digihêjin û dibînin dikarin bi awayekî bêgûman mizgînê bidin mirovahiyê ku tu devereke bêxwedî û bêxwedan tuneye. Û yê ku ev kaînat afirandiye mora xwe li her derekê xistiye û alayên ku selteneta wî didin diyarkirin jî li her deverê ji bo nerînên xwedî feraset tim û tim li ba dibin.

3. Tebîet, xwezayê ev rêkûpêkiya hanê afirandiye?

Gelo Tebîet/ Xweza kî ye? Dest û pêyên xwezayê hene? Yan mîna Xwedayekî heşmend e û tu tiştek ji nerîna wî nafilite, ku dikare van hunerên hanê nîşan bide?

Na, haşa! Ne yek ji wan e jî. “Xweza Qanûnek e Xwedayî ye, ne qanûndamezrêner e, ew hunerek e, ne hunermend e, pirtûkek çapbûyî ye, ne çapker e, arifandiyek e, ne afirandêr e, çêbûyîyek e, ne çêkerek e… navê destûrên xwedayî yên ku rêkûpêkiya kaînatê li ser linga dihêle ye, ne ku Xwedayekî hukum li xwe û li me dike ye.

Mirovekî bedewî  bînin ber çavê xwe. Ew kes di çolekê de li Qesrekê rast tê. Ew mirovê hanê difikirie ku hoste û avakerê wê qesrê di wê qesrê bi xwe de be.

Û bi vê bîr û daxwazê dest bi lêgerîn û lêkolîna xwediyê wê dike.

Li kîjan beşa qesrê dinihêre qabiliyeta avakirinê pê re nabîne û heşê wî yê bedewî  jî qebûl nake, ku ew tişt karibin çêkin; ji ber ku têkiliyekê jî di navbera wan de nabîne.

Dûvre diçe li ew deftera ku hemû plan û projeya ku qesir li gor wê hatiye avakirin rast tê, li defterê dinihêre ku hema bêje bahs ji her tiştê ku di qesrê de heye tê kirin û nîşan dide ,dê çawa û bi çi pîvanê bêne çêkirin dike.

Digel ku heşê wî yê bedewî jî bi temamî bi vê biryarê ne razî ye, lê dîsa ji bo wê biryara xwe ya  di destpêkê de daye ku ”dê Xwediyê wê qesrê di hundirê wê de bibîne û îlahîm divê ku di wê de be”  birastîne baweriya xwe bi vê xurafeya hanê tîne û xwe di nerîna xelkên heşmend de dike pêkenok.

Dîsa diçe li mizgefteke mîna ya Selaheddînê Eyyûbî rast tê ku bi hezaran kes li pê mela, li rex hevûdû qor bi qor rêz bûne û bi dengê mele re radibin, rûdinên û mele çi dike ew jî weke wî dikin.

Ji ber ku ji rastiya nimêjê û nimêja cemaetê bêhay e, hay ji wî bedewîyî, ku ew cemaeta hanê bi hinek benikên nayin dîtin, bi hevûdû ve girêdayî ne û dema ku mela tevgerekê dike yên dinê jî mecbûr dimînin û ji mecbûrî dikin.

Êdî li gorî van herdû mînakên Bedewî rewş û baweriya kesên, ku difikirin di kaînatê de yê ku vê rêkûpêkiyê pêk tîne ”Xweza” ye û xweza xwedîbandorek serbixwe ye; di xeletiyeke çiqas mezin de ne, hun ji xwe re hesab bikin.

Belkî carcaran tê bîra hineka ku belê bila bi giştî hukum yê Xwedê be û lê ma çi pêwîstî heye ku Xwedê bi karên piçûk ve dakeve? Ma gelo mezinantiyê Xwedê rê dide vê yekê ku bala xwe bide van karên piçûk û wan bişopîne?

Ew, vê têkiliyê herwekî ku nêzîkî mezinantiya wî nakin.

Lê ev yeka hanê xeletiyeke bingehîn e; ji ber ku ew tiştê ku carna li ber çavê me piçûk xuya dike, li hinda Xwedê tiştînî herî birûmet û layiqî baldariyê ne.

Dema ku em bifikirin ku di cîhaneke ku melaîketên bêjimar ji Xwedê re bi zimanên bêjimar hemd û tesbîh dikirin, Xweda xwest, ku wek xwelîfe li ser ruyê dinê Mirovan biafirîne; da ku ji nav wan mirovana hinek jê bi vîn û hilbijartina xwe bikaribin rêya rast bibînin û di alema sedeman de baweriya xwe bi alema xeybê bînin; dê wê gavê girîngiya hin tiştên ku em li ber çavê xwe piçûk dikin diyar bibin.

Roj rast e ku li ser deryayê bi awayekî layiqê mezinbûna xwe diçirûse û leylana vedide, lê ev tecelliya wê ya mezin ne asteng e ku li ser camekê, dilopek av, an jî di neynika çav de biçirûse.

Çirûsandina wê ya di dilopa avê de na, lê neçirûsandina wê dê kêmaniyeke mezin bûna.

Di teşbîhê de xelet nebe, Xwedayê Teala bi tecelliyên taqet û zanîna xwe li hinda hemû mexlûqên xwe ye û bi wan re ye.

Lê dîsa ji hêla mezinantî û meqamê xwe bêjimar ji wan bilin û dûr e.

Belkî hêj jî pirseke weha di heşê hinek xwendevanan de mîna gûmaneke piçûk mabe;

Fikra baweriya Xwedê, ji tirsa parasitina jiyana denê ku bi sedem aloziyên xwezayê yên ku hêza mirovan nedigihaştê derneketibe holê û mirovan nexwestibe xwe bi sipartina xwediyekî bihêz û taqet bikin?

Bêgûman ev pirsa hanê balê dikişîne ser hesta me ya bawermendiyê.

Di serî de jî me got; her çi endamekî bedenê an jî bihîstiyariyên di bedenê de hatine afirandin  bêgûman pêdivî bi wan heye û ji bo jiyanê pêwîst in.

Zikê me heye, ji bo wê xwarin heye, da ku bedenê li ser lingan bihêle. Poz û bivilên me xwedî qabiliyeta bêhnkirinê ne, pêdiviya me bi bêhnwergirtinê û bêhnkirinê heye û bi zanebûn ew ji bo me hatiye bexşandin.

Ji bo jiyan birêkûpêk be pêdivî bi çav, gav, dev û guhan heye, ew ji bo me hatiye bexşandin û her weha heta ji bo derfetê bide mirov ku layiqî şerefa mezinatiya xwe ya manewî li alema bîsînor seyranê bike xiyal bo wî hatiye bexşandin ku tu kes nikare rê û pêşî lê bigire.

Yanî hestinî an jî endaminî bedenê yên wisa bi me re hatine afirandin ku bersîva wan jî hatiye dayîn; yan jî hemberê wan xwestekan hene.

Ji ber vê yekê, heke xwesteka bawerkirinê bi mirovan re çêdibe ji ber ku rastiya wê baweriyê heye ew xwestek  çêdibe.

Çawa ku pitik ji dayîka xwe dibe, devê xwe li şîr digerîne ku bimêje û dibîne jî.

Yê ku pêsîrê û şîr diafirîne ne ew lêgerîn û xwesteka pitik ya şîrmêtinê ye, lê belê yê ku pêdiviya pitikê bi şîr û pêsîrê dizane ew ji bo wê/wî amade kiriye.

Wek vê mînakê Xwedayê Teala ji ber ku heye ev xwestek bi mexlûqên ku afirandiye re çêkiriye; ne ku xwestek û pêdiviya mirovan fikra hebûna Xwedê encam daye.

Baş e heke fikr û lêgerîna mirovan, fikra Xweda afirandibe, ma ev huner û mexlûqên ku tenê Xwedayekî ji kêmaniyan dûr dikare biafirîne yê kê ne û kê afirandine û bi çi awayî encam dane?

 Hersê îhtimalên bingehînên ku mirov xwe bi wan dixapînin yeko yeko bêbingehiya wan hate îspatkirin.

Tenê cî ji Îhtimala çaremîn re dimîne; ew jî Xwedayê Teala ku ji hemû kêmasiyan pak û paqij e; bi destê hikmet û zanebûnê ev kaînata han ya digel me û dinya me afirandiye. 

Em  bi qansî zerreyên mexlûqatên wî, pesnê wî didin û wî ji kêmaniyan pak û paqij dibînin.

*Di vê nîvîsara hanê de bi pirayî ji ”Rîsala Tebîetê/Xwezayê”  hatiye îstifadekirin. Heke serkeftin û xweşiyek di vê nivîsarê de hebe bêgûman ew para Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ye, lê heke kêmasî û teşqeleyên ziman hebin ew jî para fikra min a kêmrohnî û zimanê min î bi teşqele ye.

23-08-2005-Uppsala

Mucteba Baravî

Dem: 23-8 2005. Seet 19