Ne ko bûyer bixwe, lê em çawe bûyeran fêm dikin e ya xofê dixe dilê me

Epiktetos

Nameyek ji tirkekê bi rêya internetê ji hevalek min re hatibû. Ev name li ser meseleya ala tirkan ya vê dawiyê bû. Wî di nameya xwe de rexneyên hiþk û herweha sixêf li kurdan dikir. Lê wî kesî di nav gotinên xwe re hinek gotin rêzkiribû ko bala mirov dikiþand. Wî gazi kurdan dikir ”ko em nebin lehistokên hêzên derva”. Li gor wî ”divê em bi hev re li ser ”yekîtî û yekbûna” Tirkiye bixebitin. Ev rê tenê ”rêya xelasbûnê ye”. Filan û bêhvan....

Ji dervayî sixêf û tirkperestiya wî kesî, van noqteyan bala min kiþand:
Gelo wî kesî çima xwe dispart ”yekbûna Tirkiye?”
Bo çi wî gazî kurdan dikir ko em bi hev re li ser yekbûna Tirkiye kar bikin? Wî çima ev hewcebûnî didît? Wî kesî dikariya wek berê bigota: ”Kurd nîn in, hun çi dikin bikin, hîç ne xema me tirkan e!”.

Ger em bi zimanê psîkolojiyê li vê meselê binêrin, mirov divê ji bingehê pêkanîna psîkoljiya mirovan ya rojane dest pê bike da ko mirov bizane çima ew kes welê difikirin.

Li gor psîkolojiyê, di warê kognitive- têgihiþtinê de, psîkolojiya mirov ya rojane hertim li ser hinek bingehan ava dibe (Binêre Fîgûr 1).

Ew jî:
Rewþ, Fikir, His û Kiryar

Mirov divê gavên xwe li gor van xelekan bavêje.
Ango, pêwist e ko ev her çar xalên he li hev bikin û ahengek di navbera wan de hebe. Ji vê jî mirov dikare bêje ko ev her çar gotin psîkolojiya mirov ya rojane pêktînin. Ger em vê yekê li gor bûyerên cîhanê yê niha vekin, em dikarin weha bêjin:

Fîgur 1: Modela Kognitivê

1- Rewþ: Iraqeka piþtî Saddamê dîktator hatiye meydanê û ji encama wê û berxwedana miletê kurd li baþûr, Kurdistaneke azad li wir bûye rastiyek. Ango rewþeke nû hatiye meydanê.

2- Fikir: Vê heqîqeta nû bivê-nevê fikreke (nû) bi mirov re çêkiriye. Ev fikra nû ne bes li ba kurdan, bêgoman ew li ba tirkan jî çêbûye. Ev rastiyeke ko ne em kurd, ne jî tirk dikarin jê birevin, wê înkar bikin.

3- His: Ev fikra he, bivê-nevê, hiseke (nû) bi me re çêdike. Wê hisek (nû) li ba tirkan jî çêkiriye. Em nikarin xwe ji vê heqîqetê jî bidin aliyekî, jê birevin.

4- Kiryar: Ji encama vê hisa nû ko bi me re çêbûye, pêwîst e ji aliyê me ve kiryarek were meydanê. Ango em reaksiyona xwe li pêþberî vê hisê bi rengekî bidin xuyakirin, derxin derve. Herwisa, tirk jî, bivê-nevê, divê bi rengekî hisa xwe pêþberî vê fikra nû eþekere bikin- ji vê jî kiryarekê (karekê) bikin.

Ger em vê xelekê hê bêhtir vekin, em dikarin bêjin:
Ji rewþa roxandina rejîma Saddamî û azadkirina baþûrê Kurdistanê (rewþ), fikra azadbûna Kurdistanê bi kurdan re xurttir bûye (fikir). Vê yekê hisê dilþadî û keyfxweþiyê li ba kurdan peyda kiriye (his) û ji encama vê jî kurd li vê parçeya Kurdistana azad xwedî derdikevin, wê diparêzin (kiryar).

Ger em li gor vê xeleka psîkolojiyê berê xwe bidin psîkoljiya tirkperestan, gelo wê ev xalên he wê çawa derkevin?

Di bingeha xwe de, ger ew li gor van xelekan gavên xwe bi awayekî zanistî, li gor ilmê psîkoljiyê bavêjin, divê ew jî weke kurdan bifikirin û realîst bin. Ango ji kêmahî ve vê rastiya (rewþa) baþûrê Kurdistanê qebûl bikin. (Binêre Fîgûr 2)

Fîgûr 2: Modela Kognitivê û rêya maqûl

Lê, diyar e ko tirkperest nikarin rastiya vê rewþê qebûl bikin. Ev dide xuyakirin ko divê em li ser psikolojiya wan bifikirin…

Gelo psikolojiya wan kesên ko sîsitema kemalîzmê diparêzin di cihê xwe de ye yan na?

Ger em berê xwe bidin kemalistan û dîtina wan bo pirsgirêka kurd û beriya deh salan, mirov dibîne ko wan ew pirsgirêk jibinî ne qebûl nedikir û ne jî guftûgo dikirin. Li ba wan ev pirsgirêk ”nebû” û wan ew ji xwe re nedikirin derd jî. Wan raste-rast digotin kurdan û cîhanê: ”Kurd nîn in û xilas!”. Li ba wan, ew dîtina wan ya înkarkirina miletê kurd ”dîtineke mutleq rast bû û ew heta hetayê naye guhertin!". Çiqasî kurd pêþberî wan derketan û ev pirsgirêk munaqeþe bikiran jî, ne xema wan bû. Qalibeke dîtina tirkperestan li ser kurdan hebû ew jî qalibê inkarkirina kurdan bû. Wan bi salan, bê problemeka mezin ev dîtina xwe parastin. Ew hertim serdestî kurdan bûn. Ji ber vê yekê, tu caran pirseka ko gumanê (þik) bixe hizra wan derknediket. Yanî wan ti caran jixwe pirsa: ”Gelo heye ev dîtina me nerast be?” nedikir. Ji ber vê hindê jî, di warê psîkolojiya wan ya li ser hizra di derbareyî kurdan de, dilê wan rehet bû û ne xem ne jî kûlên wan hebûn.

Fîgûr 3: Modela Kognîtîvê û rêya ne maqûl

Li aliyê dî jî, psîkolojiya kurdan bi tersê wê bû. Ango ew tarûmar bû. Kurdan nedzanîn çi bikin û pêþberî vê mutleqbûna dîtina tirkan çawa hereket bikin. Kurdan nedikarî werin ba hev da ko bikarin bersiva vê nêrîna mutleq ya tirkan bidin. Ji ber vê çendê, rewþa psîkolojiya kurdan gelek xerab bû. Hinekan li himber fikra mutleq ya tirkan tekoþîn kirin, hinekan rêya bêhêvitiyê girtin, hinekan jî hizirkirin ko bi tûjîtiyê birhekê (tesîr) li vê rewþê bikin. Ji xwe beþek mezin ji kurdan li mala xwe rûniþtin û rekasiyona xwe diyar nekirin.

Vêca niho rewþ hatiye guhertin. Kurd, taybetî li baþûrê mezin azad bûne û wexta li baþûrê biçûk jî serbikevin.

Mesûd Barzanî bûye serokê Kurdistanê û Celal Talabanî bûye serokê dewleta Iraqê. Ev rewþa nû li Iraqê û seransera dinê bo kurdan dibe isbata hebûna wan. Ev jî birhekê li psîkoljiya kurdan û tirkan dike. Diyar e, çiqas serketina kurdan çêbûye weqas jî binketina tirkan çêbûye. Ev yek, bivê-nevê, birheke nerênî (negatif) li ser psîkolojiya tirkan û li aliyê dî jî bi awayekî erênî (pozitif) li ya kurdan dike. Bi kurtî serdestiya tirkan ya di warê psîkoljî de lawaz bûye.

Mirov dikare bêje îro psîkolojiya tirkperestan ketiye krîzê. Ew nikarin xwe li gor rewþa nû biguhorin lê rewþa nû ya cîhanê li wan diþidine ko ew divê ji nû ve li gor vê xelekê (cognitive) --bingehê psîkolojiya rojane ye-- xwe nûjen bikin.

Bi vî awayî, dijminahiyek tûj û dijwar di neqeba psîkolojiya tirkperestan ya niha û ya berê de peyda dibe. Ew welê dike ko heya ji tirkperestan têt li pêþberî kurdan dijminatiya xwe xurttir dikin. Ev yek, ne bes tenê li ba tirkên kolanan; dikandar, esnaf, karker, memuran peyda dibe; herwiha ew taybetî li ba serokê dewletê, serokwezîr, wezîran û hemû rêvebirên destgahên dewletê jî peyda dibe û bi her awayî tê meydanê.

Wek nimûne berî salekê çaxê Celal Talebanî çûbû Tirkiye, tirkan hêcet derêxistin ko balafirê nedin wî û rêbendên wî da ko pê vegerin Iraqê. Ev helwest bêguman ji psikolojiya wan ya dijatiya kurdan dihat. Wan nexwest rewþa wê çaxê ya nû qebûl bikin. Vêca gava niha rewþeke hê nûtir peyda bûye ko Mesûd Barzanî bûye serokê Kurdistanê û Celal Talebanî bûye serokê Iraqê heqîqetek e û ev yek hêj zêdetir li tirkan diþidîne ko rewþa nû qebûl bikin.

Jixwe îþaretên têkçûna psîkolojiya tirkperestan ya kevin hene. Wek nimûne daxaza paraztina yekbûna Tirkiye ketiye þûna înkarkirina hebûna kurdan.

Gelo piþtî vê rewþa berbiçav wê çi bi wê psikolojiya komplex (têkilhev) ya tirkperestan were?

Rerferens:
1 Damasio, Antonio, Descartes Mistag – Falun: Natur och Kultur, 2003

5. Hollon, S.D., & Beck, Cognitive and Cognitive Behavioral Therapies: Bergin and Garfield´s Handbook of Psychotherapy and Behavior, New York - Lambert, 2004