Serlêdana Welat

 5/1 2005

Gundekî çi xweş û şîrin e, yê ku ez  tê de hatim e dinê û min zarokatîya xwe  tê de derbaz kir! Heyan demekî dirêj min wer dizanîya bû ku bi rastî tenê gundê min aqas xweş û şîrin e. Li pişt derketina mina ji gûnd pê hesîyam ku ji herkesî re cîhê wî yê zarokatîyê qasî gundê min xweş û şîrin e.

Di vê warî de min hinekî din raman kir û dîsan pê hesîyam ku xweş bûn û nexweş bûna cîhekî ne tenê girêdayî coxrafîya li wêderê ye, bûyer û bîranîyên mirov jî di vê warî de rolekî girîng dilîzin.

Dema ku ez rewşa me kurdan dinirim, dibînim ku me bi şiklekî pişta xwe daye rojhilatê û berê xwe daye rojavayê. Rewşa min jî wusa ye. Herçî sal derbaz bûn ez ji gundê xwe dûrketim û di alîyê rojavayê de min cîhe xwe guhert. Hêdî hêdî çûm dûrî welat. Lê va dûrketina min ne dûrketinek hêsanî, bi teybetî dûrketinek coxrafî bû û hîna jî wusa ye. Ez dikanim bibêjim ku li ziddî dûrketina coxrafî, neziktîyek hêsanî di min de pêda bû. Her çiqas sal derbaz bûn nêziktîya hêsanî jî weqas zêde bû. Hinek vanî girêdayî kokimtîya min bidin jî, ez di wê fikrî de ninim. Gor min ez hîna civanim û salên min jî zêde ninin, herçiqas 40 sal umrek kin nebe jî.

Dûrketina min û gundê şîrin di pêşt de bi heftan, dû re jî bi mehan bû. Dem hat sal ketin navbera me. Bi coxrafî jî pêşt de gund, dû re bajar, roj hat welat ketin di navbera me.

Çûyîn hebû, lê ger hatin jî hebûna. Derketina mina gund bû daîmi, lê hatina min bû nîvanî. Pişt durketinek heşt sal û nîvê gir û gerî min berê xwe da welat.

Di 19ê Gulana 2004an de li Elmanya yê di bajarê Stuttgartê em sîyarî teyarê bûn. Perên me tunebûn, li em firdidan. Li ezmanan di ser ewrên mîna pemboyê vejandî de me berê xwe da bû rojhelatê. Ne çîyayên bilindê bi berf, ne jî behrên kûrê bê binî dikanîyan rê û dirban me bigirin. Mîna bazên pervekirî çal û kort, çîya û deşt li bin me de bûwûn yêk. Lê dîsan jî em teyrên bê per ji tirs û xofan azade nebûn. Li ser erda bin lingên însanan rêxiytî mirov xwe qeyîmtir (güvenli) hês dike. Ba danîna teyarê rehetîk/asanek dikeve  dilê mirovan.

Balafirgeh Stenbolê gellek mezin û nûjen/modern bûye. Em di gomrîgê de derbaz dibin, lê balafirgehê terk nakin. Çend seetan şuva ger dîsa em hewa bikevin. Îcar berê me Amed / Dîyarbekirê ye, bajarê derd û kulan, peytexta welatê bê dewlet.

Pêş avaya rojê teyara me ra bû. Stenbola bi nav û deng di bin lingê me de bû. Di alîkî de behra hêşin, di alîyê din de bajarê Stenbolê xwe hevûdin pêça bûn. Di nav bînayên gir û gerî de minareyan hebûna mizgeftan dîyar dikir. Minare û mizgeft destda bala kesên ku li ewrûpayê dijîn dikşînin, çimkî li welatên ewrûpî de ewna pir kêmin.

Gava em gihîştin Dîyarbekirê şev tarî bû. Ronîya lambayên cadde û ziqaqan hatina me dîyar dikir. Teyara me di ser bajêr de çiv da û danî. Lê nesekinî, rêyek dirêj erdê re çû. Wexta min sedema wî pirs kir, gotin ku Dîyarbekirê balafirgeh aidî eskerîyê ye. Teyareyên sivîl li pîsta eskerîyê datînin, lê heyan mintiqa wan terk nekin rêwîyên xwe danaynin.

Em hatin ber bînayekî biçûk, ku li ser „Diyarbakir Hava Alani“ dinivisîya. Me bi lingan sinorên eskerîyê yên bi têlên bi sinc hatîye kişandinê derbaz kir û ketin bînayê.

Hinekê şuva bavolên me hatin. Salon piçûk, banta bavol li ser bûn kin, mirov jî bê sebir bûn. Dikirin ku ser pişta hev re galmî bavolên xwe bikin, bigirin û derbikevin der. Dawîyê re me jî bavolên xwe girtin û derketin der.

Birayê min li bervû me hatî bû. Dema cara dawîyê em ji hev qetîya bûn ew xwendevanê zanîngehê û ezew bû. Lê wî zanîngeh qedandîye, zewicyaye û  bavê du zarokên mîna kewên gozel e. Wexta (Gava) ku nehatina li serê min û yekî ji min re bigotana ku „du biran aqas sal hevûdin nedîtine minê bawerîya xwe li vê gotinê nekirana. Hîna pir tişt yên me ecîp didîtin hatin serê me, an jî me pir tiştên ecîp didîtin bi xwe kir.

Em sîyarê erebê bûn, nav cadeyên qilêr û gemar de me berê xwe da mala birayê min. Xarin û vexarin, xeber û qisedan,  xweşbêj, şev dereng bû. Roja li bajarekî Elmanya yê dest pê kirî bû di hemêza Dîyarbekirê de qedîya.

Gotina dapîra mina rehmetî hat bîra min ku roja me salix dida. Dema kes rîyek dûr bihatana tim digot: „Însan teyrê bê per e“!

Ez berê du caran çûbûm Dîyarbekirê, va hatina mina sisîyan bû. Çar rojan li wir mam, roja pêncan min û keça xwe berî da Çewlikê/Bîngolê.

Çar roj pir zû derbaz bûn. Hinekî di nav bajêr de gerîyam, derketim ser sûrên bê xwedî û hilşayî. Ketim nav kolanan, însan û bajar temaşe kir. Tiştê ku bala min kişand ew bû ku di navbera du deqan de mirov dikane du dinyayên ferqmezin bibîne. Di alîyeki de dewlemendî, di alîyê din de neçartî û xizantî. Helbesta Ehmed Arîf hat bîra min. Dibêje ku:

                      Ramanke, lingikê me di demên çiyûna ezman de,

                      Yêk di çarixên xam û goreyên mûyîn de be jî

                      Ramanke, îhtimal, fîzîga atomê

                      Û evîna bê emana em kirine em,

                      Herdû dem havitine kêlekê

                      Ji bona zarok û gulên siwe

                      Ji bo mû û şanikên hinarikên her yekî

Çalim a xwe havitîye

Resta xwe dîtîye.

Herê dila min,

Tu wayne dawîya wî.

Dîyarbekir û Bîngol pir hevûdin dûr nebin jî bi otobîsê çar seetan rê dikşîne. Çîyayên mezin û bilind xwe dane ber hev. Em ger ser va çîyana re derbaz bibin. Cara yekeme ku ez vê rê de terim. Eskerên tirk sê caran em dan sikandinê. Kes nikane bipirse, ma hûn çi me dixwezin?

Wexta me xwe di jor de berda Dara Hênê (Gêncê) devdevê êvarê bû. Cara yekeme ku ez Dara Hêne dibînim. Navê wî min tev serhildana Şêx Seid bihistî bû. Şêx Seid hat bîra min.

Sê şevan li Bîngolê mam. Dawîya meha gulanê bû. Serê hemû çîyayên Bîngolê bi berfê hatibûn xemilandinê. Hîna rêçên erdlerzandina sala berê dahatin dîtinê. Gelek bînayên balkiş û modern hatibûn çêkirinê. Piranîya wan hîna vala bûn. Dewletê va bînana dabûn çêkirinê û difirot balbatên di erdlerzandinê de malên xwe hilşîya bûn. Kilama li ser Bîngolê hatibû gotinê hat bîra min.

                      Bîngol şewtî mij dûman e,

                      Megrî megrî, dayê megrî.

                      Esker ketin nav malan e,

                      Megrî megrî, dayê megrî.

Nizanim, yê şewtî Bîngol bû, an jî kezewa me bû? Me mirovên xwe yên Bîngolê xatir xwest û berê xwe da Depê (Karakoçan). Depe ji Bîngalê 50, ji Xarpitê jî 100 km. dûrbe jî girêdayîyê Xarpitê ye. Depî xwe pir xarpitî nahesibînin, xarpitî jî depîyan pir hez nakin. Li vî warî de sîyaseta qirêc rolekî pir mezin dilîhîze. Ma keko dema em hevûdin heznekin kî me hez bike?

Rîya navbera Bîngol û Depê dihat ferekirinê. Loma kepçe û boldizeran çîya diqelişandin, baxirên gir û gerî parçe dikirin. Kanîya Yado jî nesîbê xwe jê girtî bû. Ew girêyê kanîya Yado pişta xwe dawûyê hatibû qelişandinê. Em tî nebûn, lê dîsan jî bê tamkirina wê ava delal derbazbûnê re dilê me razî nebû.

Kanî zûva ne mîna Yado cihîştîye bû. Li der û dora kanîyê de bêguman pir guhertin hatibûn kirinê, lê guhertina heri mezin û dijwar gor min guhertina navê kanîyê ye. Di sala 1981 de cûntaya tirk bi betonê kanî hilanî û navê wê bi betonê  “100. yil çeşmesî = kanîya sala sedemin” lê kir. Bi zordestîyê ne tenê însan, dar û ber, çem û kanî jî dikirin tirk. Ji xwe pêşt de navên hemû gundên kurdan jî hatibûn guhertinê. Herî guhertina mezin, guhertina mêjo û dil e. Hela em binêrin, kurd wî guhertinê di dil û mêjoyên xwe de qebûl dikin yan na?

Rîya di navbera Bîngol û Depê çiv bi çiv e. Di pêşt de çîyayê Qirûcê xwe me nîşan dide. Dema em digêhên serê girê gundê Sarican Depê me re dest wedişand, an jî min wer hês kir. Îsal sal dereng keti bû, Deşta Oxî yê hîna bi germa havînê neqijilya bû. Der û ber hîna hêşin bûn. Hunermend Zinar Sozdar di strana xwe de germa oxîyê wusa tîne zimên:

Erdê Depê erd ki dûze
Tava havinê qîje qîje
Hêkê daynin hêk dipêje

Bajar gor min pir nehatibû guhertinê, bînayên mezin çêbûne, weqas. Çûm dûkana pismamê xwe. Kesên ku bi salanin me hevûdin nedîtîye li wan deran bûn. Dêma/nexwe welat dûr newîye, ez welat dûrketime. Herçiqas Depe di çavên min de pir nehatîye guhertinê jî min xwe mîna bîyanî/xerîw hês kir. Salên derbazbûn em guhertine. Guhertin beşekê jîyanêye, mirov nikane bê guhertin bijî. Loma ger mirov bê guhertinê. Feqet ûsil û edetên guhertinê jî hene. Ger guhertin bê bingehî nebe. Guhertina bê bingehî mirovan ji mirovtîyê derdixine.

Her mirov xwedî şexsîyêt û bingehîyêkê ye. Bingehî mîna temela xanîyê ye. Wexta temela xanîyê qeyîm nebû, yan jî hat guhertinê xanî hildişe. Dema mirovekê bingehîya xwe guhert şexsîyeta wî jî tê guhertinê. Şexsîyet nasnameya mirov e. Şexsîyet wer di carekî de dernakeve holê û xwedî pêvajojek dirêj e. Loma guhertinên tesîrî şexsîyêti dikin guhertinên demdirêjin û guhertinên wusa yên bingehîne. 8-9 sal gor min ji bona guhertinên bingehî demek pir kin e, hela ji bona guhertina civakekê qet dirêj nine. Guhertinên ku min li bajarê Depê muşahade/temaşe kir ne guhertinê pir bingehî bûn.

Wexta ba mirovekê di navbera çend salan de guhertinên bingehî bên dîtinê, tê gotinê ku heyan nûha va kesa bi rastî ne mîna hatîye dîtinê bû ye. Ji xwe kesên ku zû zû tevgera xwe diguherînin, gor der û dora xwe şikil digirin. Va jî tê gotinê ku kesên wusa ne xwedî bingehîyek qeyîmin, ewna mîna pûşên ser avê ne, an jî ber bahozê.

Min li Depê di demekî kin de pir kes dît. Di demekê kin de pir kes dîtin firsendê nade xweşbêjê/sohbetê. Loma li pir kêm kesan re xweşbêja min bû. Bahara paşin, dawîya meha gulanê bû. Wexta zaroktîya min, dawîya meha gulanê germ dibû û hêşinatî ber zerîyê diçû. Çek min pêşt de jî got, îsal ne wusa bû û sal dereng keti bû. Serên çîyayên bilind hîna bi berfa sipî xemilandî bûn. Çîyayên li alîyên Dêrsimê di bin tirîca tavê de dibirîqiyan. Silbûs û Star mîna du pûkên xêlî sipî bejna xwe nîşan didan. Silbûs û Star ji gunde me mîna du çîyayên pir nîzikên hev tên xuyakirin. Gora gotinên kesên li wî alî rêwîtî kirine, herdu çîya hevûdin gelekê dûrin.

Mîna hemû kurdistanîyan malbeta me jî belav bûye. Min hemû kes serhev nedît. Lê dîsan jî kesên ku bi salanên me hevudin nedîtîye dit. Bira, bûk, birazî, ap, amoj, dotmam, pismam, met, zava, xarzî, gundî û cîranên der û dorê  û hwd.

Li ba me wexta ku kesek ji xeribîyê hat hemu gundî tên serdana wî û jê re dibêjin “tu xêr hatî!” yan jî “hûn xêr hatine!” hember wî jî gava mirov cardin derket xeribîyê mal mal digere û xatir dixweze. Va edeta herçiqas mîna berê nebe jî hîn didome. Li gundê me ji her malbatê li xeribîyê mirov hene û hêjmara gundîyên dervayî gund yên li gund dijîn pir zêdetirin.

Hinek rîsipîyên gund çûbûn heqîya xwe, Xwedê rehma xwe li wan bike. Heyan dest me hat me xwest ku hemû kesên li gundên bibînin. Hinek hatin serlêdana me û em jî çûn serlêdana hinekan. Yanê hinek bûn mîvanên me û em jî bûn mivanên hinekan.

Piranîya cîwanan yên ku firsend dîtine gund terk kirine. Kal û pîr, jin û zarok mane di gund de. Bê guman ku sedemên çûyînê hene. Em naxwezin li vir va sedemana rêz bikin. Lê divê kimasîyek me kurdan li vir bê zimîn. Kêmasîya me ewe ku em pir caran qedr û qîmeta tiştên xwe nizanin. Heyan em hajî wan dibin jî edî pir dereng e. Kalik û pîrikên me ji bona jîyanek ser axa xwe pir zehmet kişandin dîsan jî welatê xwe cîh nehiştin. Lê em zarokên wan ser axa kalik û pîrekên xwe mîna koçeran dijin û hesawê derketina welat dikin. Bê guman sedema vê bûyerê jî cure curin. Li gor min sedema herî girîng ewe ku em neslê dawîyê pir di bin bondora perwerdeya dibistan û rêxistinên tirkan de man û me tiştên ku yên bav û kalên me qîmet didanê û pîroz dihesibandin bê qîmet dit û pîroztîya wan ba xwe herimand. Bi rastî em bi xwe herimîyan.

Belê raste zordestan bi zilm û zordestîyên xwe kirin ku jîyana li welat timî me biherimînin û herimandin jî. Lê ger bersiva me rev nebûna. Reva tiştên ku kalik û pîrikên me qedr û qîmet didanê em bê hiş kirin. Netîca vê be hişyê jî reva welat bi xwe re hanî. Em wer dizanin ku terk kirina welat dibe çareserîya hemû pirsgirekên me. Hemû îmkanên xwe rê dikin û berê xwe didin xeribîyê. Wexta zehmetên xeribîyê dihesên jî êdî rûyê me nagire ku vegerin welat. Çimkî me hemû pireyên li paş xwe hilşandine û  keştîyên/gemîyên xwe şewitandine.

Em dîsan vegerin serlêdana gund. Ne em mirov mîna berê mane ne jî gund. Xanîyên kemd hilşîyane û bûne pag. Di cîhê hinekan de nûhuve xanî hatine çêkirinê. Gund xwe daye jor. Dibistan ketîye li nava gund. Bi pereyên pir zor û zehmet hatine qezenckirinê bîneyên 2 qat, 3 qat hatine çêkirinê. Gund bi bîneyên modern hatine xemilandinê, lê ez çi bikim, kes tê de tunin. Şênatîya gund ne mîna berê ye. Şênatî di kanîyan de jî nemayê. Hemû malbatan bi lûlan av girtine hundirên malan û hewcî nake ku werin kanîyê avê biwin.

Kanî berê şênatîya gund, cîhê xoşbêj û agahdarîya jinên gund bû. Dîtin û bîhistinên bûyeran li ser kanîyê dihatin gotinê û belavî gund dibûn. Evîndaran di rîya kanîyê de bejna berdilkên xwe temaşe dikirin û diketin nav xem û xeyalan.

Hinek guhertinên baş bûn sedema hinek guhertinên nebaş, hinek guhertinên nebaş jî bûn sedema hinek guhertinên baş.

Rojên me yên li gund bijartî bûn, ger em dîsan biketana rê. Me zuva bendê xwe qetandibû û pişta xwe li xeribîyê re girê dabû. Zav û zêç, mal û melal ser axa xeribîyê hatibû avakirinê. Serê sibê mal mal gerîyam û xatir xwest. Xatir xwestina me li Depê jî berdewam kir. Li pêşîya me Xarpit hebû. Me ger li wir jî nas û dostên xwe bidîyana û xatir jê bixwestana. Êvarê em derketin bajarê kemd Xarpitê. Gava mirov li wir bajarê nû ku nav “Elezîz” e dinêrî zen dike ku bi teyarê hewa ketîye û bajêr dinêrî. Di alîyê coxrafîk de Elezîz û Stuttgart hinekî mîna hevin. Wext mîna biruskê dibuhirîya. Şev çer derbaz bû nizanim, serê sibê berê me dîsa li alîyê rojava bû. Di hesawê me de şevkî li Meletî yê mayîn jî hebû.

Wext tunebû ku hinekê bajarê Meletî yê bigerim. Di banga/şevaqa sibê de teyara me li Meletîyê ra dibû. Meta min dixwest ku îlla ziyafetekê bide me. Em birin “Park a mişmişan”. Meletî wek bajarê mişmişan tê naskirinê. Li parkê de bilindbûna muzîka kurdî dîyar dikir ku “hûn hîna di erdê Kurdîstanê dane!”

Di serê sibê de teyrên pê per li hewa re welatê kurdan, welatê kul û keseran dûr diketin. Dema teyera me li Stembolê danî hîn rabûna teyara me ya din re çar seet hebûn. Apê min û hevalên hêja em tenê nehiştin û girtin birin bajêr. Xoşbêja me ya bin sîya darên mizgefta Siltan Ehmedê nayê bîrkirinê. Danê êvarê dema me li Stuttgartê pêlî erdê kir 20 rojên li welat mîna xemd di dilê me de xwe cîh kiribû.

Mîna çîrokvanên me em jî bibêjin: “Çîroka me çû diyaran, rehmet li dê û bavên guhdaran!”

31.12.05, Stuttgart, Hesen Polat